Het kabinet laat onafhankelijk onderzoeken of het huidige demonstratierecht nog voldoende aansluit bij de actuele ontwikkelingen. Aanleiding hiervoor zijn protestacties als het blokkeren van snelwegen en het beschadigen van kunstwerken.
Bij de start van het onderzoek door het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum van het ministerie van Justitie stelt het kabinet vast dat bepaalde groepen demonstranten vanuit de vrijheid van demonstratie zoals vastgelegd in art. 9 Gw steeds vaker bewust de grenzen van het recht lijken op te zoeken of te overschrijden. Vaak met als achterliggend doel om zoveel mogelijk aandacht voor hun zaak te krijgen en hiermee het beleid te beïnvloeden.
Bij zulke demonstraties kunnen de grondrechten van anderen of de nationale veiligheid in het gedrang komen, stelt het kabinet. Voorbeelden zijn protesten bij woningen van politici of bij abortusklinieken. De burgemeester van Arnhem verbood het verbranden van een koran mede vanwege de impact op de nationale veiligheid. Bovendien vragen de demonstraties steeds meer politie-inzet waardoor de politie onvoldoende elders kan worden ingezet, aldus het kabinet.
Het lokale gezag kan een demonstratie nu alleen beperken als dat noodzakelijk is in het belang van de verkeersveiligheid, de volksgezondheid of om wanordelijkheden te bestrijden of te voorkomen. Andere grondrechten kunnen daarbij tot nu toe slechts beperkt worden meegewogen.
Het onderzoek moet onder andere ook in kaart brengen hoe andere landen met demonstraties omgaan waarbij mogelijk grondrechten van anderen in het gedrang komen. Het kabinet voegt eraan toe dat het niet wil tornen aan het constitutionele recht dat de overheid zich niet preventief mag bemoeien met de inhoud van uitingen.
In een reactie schreef Extinction Rebellion dat het onderzoek de weg plaveit voor strengere antidemonstratiewetgeving, aldus geciteerd door NRC van 20 april 2024. Als positief punt noemde de groep dat in de kabinetsbrief veel over het huidige demonstratierecht wordt uitgelegd waar met name burgemeesters hun voordeel mee kunnen doen. Kick Out Zwarte Piet had het in dit verband in NRC over een ‘opfriscursus demonstratierecht’.
