In zijn Jaarverslag 2024 staat de Raad van State stil bij de waarde van democratie: ‘De kracht van de democratie is tegelijkertijd haar kwetsbaarheid. Door het open karakter van het democratisch bestel kan het van buitenaf worden ondermijnd of van binnenuit worden uitgehold.’
Elk jaarverslag van de Raad van State begint met een algemene beschouwing over een actueel thema. In het Jaarverslag 2024 staat Thom de Graaf als vicepresident van de Raad van State stil bij de kracht en kwetsbaarheid van de democratie:
In een democratie is ruimte voor verschillende ideeën en opvattingen, maar deze openheid is soms ook haar kwetsbaarheid. Meer autocratische tendensen kunnen terrein winnen ten koste van de open samenleving en de internationale rechtsorde. De kracht van openheid kent dus een grens, voordat het een kwetsbaarheid wordt.
In Europa is een democratisch systeem niet meer vanzelfsprekend:
De democratie is kwetsbaar en moet dus worden beschermd. Niet alleen door het recht en door instituties maar ook door burgers en samenleving. (…) In veel van de verkiezingen die in de vanouds democratische westerse wereld in 2024 werden gehouden, boekten radicale en populistische politici forse winst.
Ook in Nederland is het democratisch normbesef niet vanzelfsprekend meer. De Graaf refereert aan het Nationaal Kiezersonderzoek van 2024 waaruit bleek dat een derde deel van de kiezers het land aan een ‘sterke leider’ zou toevertrouwen, ook als die soms de regels naar zijn hand zou zetten:
Kennelijk nemen ook in ons land veel mensen aan dat de democratie onvoldoende in staat is om urgente kwesties aan te pakken en dat een benadering van sterk leiderschap zonder belemmeringen meer oplevert.
Volgens de Raad van State kunnen er op korte termijn nog stappen worden gezet om de democratie verder te versterken, zoals de Wet op de politieke partijen die onder meer voorziet in transparantieverplichtingen voor de interne organisatie van partijen en in een verbods- en ontbindingsbepaling voor politieke partijen die de democratie bedreigen. Ook is er volgens De Graaf tot nu toe nog maar beperkt gevolg gegeven aan de voorstellen van de commissie-Remkes uit 2018.
Aan het eind van de algemene beschouwing in het Jaarverslag 2024 stelt De Gaaf vast:
Een volwaardige democratie is voortdurend moedig en hoopvol ‘werk in uitvoering’. Democratie is nooit gebaat bij stilstand, en vraagt voortdurend onderhoud. De druk en bedreigingen waaraan ook de Nederlandse democratie blootstaat, zijn weliswaar reden tot zorg, maar vooral een aanmoediging om de kracht van het bestel te versterken en de kwetsbaarheid te verminderen. De lange democratische traditie van Nederland geeft daartoe het vertrouwen.
